دسته‌ها
استان خوزستان گویش ها و لهجه ها

زبان و گویش مردم خوزستان

گویش خوزستان

 

 

 

در سال ۱۳۱۲ ه.ش هنگام خاکبرداری در تخت جمشید در میدان کاخ آپادانا و کاخ سد ستون ، کتیبه‌های زیادی به دست آمده که تماما به خط میخی خوزی و زبان خوزی نوشته شده بود . بنابراین می‌توان گفت زبان خوزی در زمان هخامنشی اهمیت و رواج کامل داشته و این زبان تا زمان سقوط خوزستان بدست اعراب، زبان رسمی مردم خوزستان بوده و همین زبان است که مقدسی جغرافی نگار سده‌ی چهار ه.ق از آن نام برده است.

در حال حاضر مردم خوزستان با لهجه‌های مخصوص محلی مانند: دزفولی، شوشتری، بهبهانی، رامهرمزی، آبادانی و … تکلم می‌کنند .
برتولد اشپولر زبان رایج استان خوزستان را زبان خوزی دانسته، می‌نویسد: «بنا به اقرار صریح اهل آن عصر، نه به زبان عربی ارتباطی داشته‌است نه به زبان پارسی، حتی الفبای عربی برای تلفظ و تحریر آن کافی نبوده و خطا نیست که این لهجه ویژه از آخرین بقایای زبان عیلامی به حساب آوریم».

بنابرگفته مینورسکی و سوجک خوزی‌ها احتمالا از نسل عیلامیان بوده‌اند.ولادیمیر مینورسکی و سوات سوجک  زبان خوزی تا چند قرن بعد از فتح خوزستان توسط مسلمانان زبان محلی مردم خوزستان بوده‌است. سوجک گفته استخری(قرن دهم میلادی) در مورد مردم خوزستان در کتاب مسالک الممالک را به عنوان نمونه نقل می‌کند:

بیشتر آنها می‌توانند فارسی و عربی صحبت کنند ولی آنها زبان خودشان را دارند(لسان خوزیان) که نه عبری است و نه سریانی و نه فارسی

ابن حوقل هم می‌گوید که با وجود زبان عربی و فارسی، خوزی به زبان دیگری سخن می‌گویند که نه سریانی است و نه عبری.

ژیلبر لازار به استناد روایتی که کتاب الفهرست از سخن ابن مقفع داشته، می‌گوید که ایرانیان در اواخر دوره ساسانی ۵ زبان داشتند:

پهلوی که زبان سرزمین فهله‌است یعنی ماد قدیم یا جبال مسلمانان.

دری زبان پایتخت (تیسفون یا مدائن).

پارسی زبان موبدان و علما.

زبان خوزی که در خوزستان رایج است.

سریانی که در سواد بدان تکلم می‌کردند.

زبان شناسان اتفاق نظر که دو زبان خوزی و سریانی ایرانی نمی‌باشند؛ سریانی زبانی آرامی است که در آن ایام زبان رایج مردم بین النهرین بود و خوزی که احتمالاً بقایای زبان عیلامی قدیم بوده‌است. به گفته لازار منابع تاریخی قرون نخستین اسلامی، تصویر کلی از زبان‌های ایران به دست ما نمی‌دهند اما گردآوردن اطلاعاتی پراکنده از جغرافی‌نویسان و مورخان ممکن است. (در قرون نخستین اسلامی) زبان خوزی در خوزستان دوام آورد. گفته می‌شود که این زبان حتی با الفبای عربی قابل کتابت نبود.

ابن مقفع در مورد زبان خوزی آورده است:

خوزی زبانی بود که با آن شاهان و امیران در خلوت و هنگام بازی و خوشی با پیرامونیان خود سخن می‏ گفتند.

ریچارد فرای می‌گوید که جغرافی‌دانان قرن ۱۰ هجری که به زبان عربی می‌نوشتند، از وجود زبان خوزی در کوهستان زاگرس خبر دادند که ادامه زبان باستان عیلامی تفسیر شده‌است.

مهدی مرعشی می‌نویسند: نویسنده احسن التقاسیم گفته‌است که آنها (خوزی زبان‌ها) کمی از زبان عربی و فارسی را مخلوط کرده‌اند برای مثال، آنها می‌گویند: «این کتاب وصله کن»، “این کار قطعه کن” آنها به خوبی عربی و فارسی را استفاده می‌کنند و پیچیدگی و کشیدگی در انتهای کلماتشان در سخن گفتشان وجود دارد.

به گفته مارتین هاوگ زبان خوزی احتمالاً زبان درجه دوم در حکاکی‌های سنگی توسط هخامنشیان است.

دسته‌ها
استان کردستان گویش ها و لهجه ها

زبان و گویش مردم کردستان

گویش مردم کردستان

 

 

زبان مردم کردستان زبان کردی است که همانند زبان فارسی در مجموعه زبانهای گروه هند و اروپائی قرار می‌گیرد و دارای قوانین خاصی از لحاظ دستوری و نوشتاری می‌باشد و هم‌اکنون در بسیاری از دانشگاههای معتبر اروپائی و خاورمیانه ادبیات آن تدریس می‌شود به علت وسعت زیاد مناطق کردنشین این زبان دارای لهجه‌های اصلی و زیرلهجه زیادی می‌باشد. که این تنوع لهجه از لحاظ حجم کلمات این زبان را غنی و وزن و لفظ آهنگین کلمات ، عرصه شعر و ادبیات و موسیقی کردی را متأثر و ثروتمند ساخته است به طوری که بسیاری از منظومه‌های کردی حدود یکصد سال پیش به زبان‌های مختلف ترجمه شده است.

در تقسیم‌بندی لهجه‌ها مردم شهرستانهای سقز و بانه و بخشی از مریوان با لهجه سوارنی صحبت می‌نمایند مردم سنندج- دیواندره و بخشی از مریوان و کامیاران با لهجه اردلانی، مردم شرق استان شامل قسمت‌های از شهرهای قروه و بیجار با لهجه خاصی که نزدیک به لهجه کلهری می‌باشد صحبت نموده و مناطق جنوب غربی استان که عموماً شامل منطقه باستانی و سرسبز اورامان و سروآباد می‌باشد با همان لهجه هورامی که تشابه زیادی با زبان زرتشت پیامبر ایرانی دارد صحبت می‌نمایند.

در شرفنامه بدلیسی، زبان کردی به چهار گویش کِرمانجی، لُری، کَلهر و گُورانی تقسیم شده است. اما دایر‌ه‌المعارف اسلام با توجه به تحقیقات کردشناسان و زبان‌شناسانی مانند مکنزی گویش‌های زبان کردی را که ارتباط نزدکی با هم دارند و متمایز از دیگر زبان‌های همسایه هستند، به سه شاخه عمده تقسیم کرده است:

گویش‌های گروه شمالی: متکلمان این گویش‌ها نواحی کردنشین ترکیه، سوریه، ارمنستان و آذربایجان، موصل، بهدینان، غرب دریاچه اورمیه و شمال خراسان را دربر می‌گیرند که گویش آن‌ها به کرمانجی مشهور است. این گویش به دو زیر مجموعه کرمانجی شرقی و غربی نیز تقسیم شده است.

گویش‌های گروه مرکزی: متکلمان این گویش در اربیل، سلیمانیه و کرکوک در عراق، و در کردستان ایران، مهاباد (ساوجبلاغ) و سنندج (سنه‌دژ) ساکن هستند. این گویش عموماً کردی نامیده می‌شود اما به سورانی مشهور است که برگرفته از اسم قدیم قلمروی شاهزاده سُوران است. لهجه سورانی به‌عنوان زبان نوشتاری مطرح بوده است.

گویش‌های گروه جنوبی: سایر لهجه‌های کردی که گروه‌های متجانسی از کردها با آن تکلم می‌کنند در نواحی جنوب و شرق سُوران قرار دارد که کرمانشاهی مهم‌ترین آن است و به‌عنوان گویش‌های گروه جنوبی دسته‌بندی می‌شوند. برخی از این لهجه‌ها مانند لکی با لهجه لری ترکیب شده است. بین گویش‌های گروه مرکزی و جنوبی، لهجه گوران وجود داد که ترکیبی از لهجه‌های این محدوده است.

کردی شمالی هم از لحاظ آواشناسی و هم واژه‌شناسی قدمت بیشتری از سایر گویش‌های کردی دارد و ممکن است استنباط شود که گسترش زیاد گویش‌های جنوبی و مرکزی و ارتباط نزدیک آنان با سایر زبان‌های ایرانی باعث این امر شده باشد. از طرف دیگر گویش‌های شمالی تا حدی بازتر به‌نظر می‌رسند و نفوذ کلمات ترکی و عربی در آن‌ها بیشتر است.

توزیع لهجه‌های کردی به‌طرز بسیار نزدیکی از تقسیمات شهرها و آبادی‌ها پیروی می‌کند. ادموندز لهجه‌های کردی را به دو دسته شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. دسته شمالی عبارت است از لهجه‌های مناطق واقع در شمال و غرب خطی که از کناره‌های جنوبی دریاچه اورمیه می‌گذرد و به خم زاب بزرگ می‌رسد و در آن‌جا تغییر مسیر می‌‌دهد و از نوب شرق متوجه جنوب غرب و سپس در جهت موافق جریان رود به برخوردگاه زاب و دجله می‌رسد. دسته جنوبی عبارت است از لهجه‌هایی که در مناطق واقع بین این خط و حدود جنوبی کردستان بدان سخن می‌گویند. وی همچنین لهجه جنوبی را به دو گروه عمده مُکری (مُکری- سورانی) و سلیمانی (سلیمانیه- اردلان) تقسیم می‌کند.

گویش‌های شمالی شامل لهجه‌های شکاکی، شمدینانی، بادینانی، مُکری، و جز اینها.

گویش‌های مرکزی شامل لهجه‌های سلیمانیه‌ای، سنندجی، مهابادی، مریوانی، سقزی، بانه‌ای، اورامی.

گویش جنوبی شامل لهجه‌های کرمانشاهی، لکی، گورانی، کلهر و … .

از دیگر لهجه‌های کردی می‌توان به زازا، نانه‌کانی، باهراوندی، گوله‌یی اشاره کرد.

مینورسکی درباره لهجه گورانی می‌نویسد:

«لهجه گورانی در کردستان جنوبی نقش مهمی را ایفا کرده و بر زبان فارسی تفوق یافته است. این لهجه میراث ویژه خود را دارد و تصور می‌رود جزو لهجه‌های کردی نباشد و بسیاری از اساطیر مشهور شرقی مانند لیلی و مجنون، شیرین و خسرو، خورشید و خاور و غیره با این لهجه نوشته شده است».

زبان نوشتاری و ادبی کردی تا چند دهه پیش گورانی بوده که از شاخه‌های اصلی زبان کردی است و از حدود ۶۰ سال پیش به بعد سورانی که از لهجه‌های وسیع زبان کردی است جای لهجه اورامی (اورامانی) را گرفته است.

ادموندز درباره لهجه سورانی گفته است:

«هرچند که لهجه مُکری هنوز نفوذ و حیثیتی دارد، با این همه این لهجه نرم و پرانعطاف سورانی است که اکنون خود را نه تنها در عراق بلکه در آن سوی مرزهای ایران نیز مستقر ساخته است».