آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران

مازندران با داشتن پیشینه‌ای کهن در تاریخ شیعه و از نخستین خاستگاه‌های شیعه در جهان، از آیین‌های قدیمی و پرشور در ایام ماه محرم برخوردار است.

تاریخ طبرستان گره خورده با نام علویان است، علویانی که نام و دین خود را برگرفته از اسلامی می‌دانند که با حضور ناصرالحق اتروش کبیر از مرزن‌آباد چالوس بیعت‌کنندگان تا آمل و ساری ادامه یافته است.

تاریخ این منطقه با نام اسلام و شیعه رقم خورده است و نخستین حکومت‌های اسلامی در دنیا در این سرزمین تشکیل شده است.

از این روز نام بردن از تاریخ تشیع در مازندران بدون گره خوردن با نام اهل بیت(ع) ممکن نیست و نام حسین(ع) و واقعه کربلا در تاریخ شیعه و تاریخ طبرستان نیز گمنام نمی‌ماند.

مازندرانی‌ها به دلیل نوع سکونتگاه خود که در دل طبیعت قرار دارند از آداب و رسوم ویژه‌ای متناسب با شرایط اقلیمی خود برخوردار هستند.

مازندران، ۱۲ هزار امامزاده را در خود جای داده است و این امامزادگان از اصلی‌ترین پایگاه‌ها و تجمع‌گاه‌های عزاداران حسینی به شمار می‌روند.

سقانفار و تکیه

از ویژگی‌های عزاداری ماه محرم در مازندران، وجود سقانفار و تکیه در این استان است.

تکایا در کنار حسینیه‌ها و مساجد از جمله ویژگی‌های خاص این منطقه به شمار می‌رود که عزاداری اباعبدالله الحسین(ع) در آن انجام می‌شود.

این تکایا دارای حسینیه‌ای با چندین اتاق بوده و قدمت برخی از آنها مانند تکیه اوجی‌آباد به بیش از ۱۰۰ سال می‌رسد.

آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران

سقانفار نیز ساختمانی دو طبقه ساخته شده از چوب و الوار شبیه‌ترین معماری به معماری بومی و سنتی مازندران بوده که بخش عمده‌ای از عزاداری‌ها در آن انجام می‌شده است، این سقانفار‌ها که امروز در طرح توسعه امامزاده‌ها، تکایا، حسینیه‌ها یا مساجد اطراف آنها قرار گرفته‌اند، اگرچه دیگر مانند سابق میهمان عزاداران نیستند اما به‌عنوان بخشی از یادبود و تاریخچه عزاداری در این استان به شمار می‌رود.

سقانفارها که با پارچه‌هایی سبز و سیاه در ایام محرم پوشانیده می‌شوند دو طبقه بوده و در طبقه پایین از عزاداران پذیرایی می‌شده است.

امروز بسیاری از سقانفارها در روستاهای مازندران دست نخورده باقی مانده که معروف‌ترین و قدیمی‌ترین آنها در روستاهای بابل و آمل قرار دارند.

نخل‌گردانی ۶۰۰ ساله در دل دماوند

آیین نخل‌گردانی روستای نوا در بخش لاریجان شهرستان آمل نیز از دیگر آیین‌های کهنی است که هر ساله در ایام ماه محرم در روزهای نهم و دهم صورت می‌گیرد.

این نخل که بزرگ‌ترین نخل مازندران است، هر ساله مسافت زیادی را در این روستا به همراه دسته‌های عزادار طی می‌کند.

ایامی که ماه محرم در دل زمستان قرار می‌گیرد، حمل این نخل عظیم و ۶۰۰ ساله تصویری زیبا از ارادت مردم این مناطق به سالار شهیدان را به نمایش می‌گذارد و هر ساله علاقه‌مندان زیادی به‌ویژه نوایی‌های ساکن شهرهای مختلف خود را به این روستا در دل دماوند می‌رسانند.

آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران1

اوج احترام به امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) در اورتشت

روستای اورتشت در شهرستان محمودآباد نیز با آیین نخل‌گردانی خود در ۱۰۰ سال اخیر اوج احترام و ارادت اهالی این منطقه به رابطه دو برادر شهید کربلا امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) را به نمایش می‌گذارد.

دو نخل موجود در روستای عبدالله‌آباد و اورتشت در میان اشک و ناله زنان و بوی اسپند نذرداران به‌عنوان نخل‌های برادر در روز عاشورا در سقانفار و تکیه روستای اورتشت به یکدیگر می‌رسند و صحنه‌ای بی‌بدیل و شورانگیز خلق می‌کنند.

سینه‌زنی، نوحه‌خوانی و عرض ارادت به شهدای کربلا در اطراف این دو نخل نیز مهم‌ترین آیین‌هایی است که در این منطقه از سوی مردم برگزار می‌شود و هزاران مشتاق در این آیین شرکت می‌کنند.

نخل روستای اورتشت که کوچک‌تر از نخل نوا است در روز عاشورا نیز در جمع عزاداران حاضر می‌شود و توسط عزاداران به روستاها اطراف می‌رود.

آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران2

نذر روسری به پیرعلم کلوده

یک خانواده در روستای کلوده شهرستان محمودآباد نیز از سال‌های دور، علمی را به عنوان میراث خانوادگی در دل روستای خود جای داده‌ که مشتاقان به سالار شهیدان نذورات خود که عموما روسری است به پای آن می‌ریزند.

این علم که امروز به نام پیرعلم از سوی اهالی خطاب می‌شود هر ساله در آیینی با حضور خانواده جمالی پوشانده می‌شود و پس از دقایقی که حضور مردم در حیاط خانه و کوچه‌ها منتهی به این خانه اوج گرفت به سوی حسینیه روستا حمل شده و در میان عزاداران قرار می‌گیرد.

هر فردی که نذری دارد روسری از پیرعلم به تبرک می‌گیرد و در صورت ادا شدن نذرش سال آینده آن را به همراه روسری دیگر باز می‌گرداند.

ارادت اهالی و کسانی که حاجت خود از توسط به علمدار کربلا را دریافت کرده‌اند،حس عجیبی برای حضور هر ساله خود در این روستاها دارند.

آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران3

عاشورای المشیر قائمشهر

روستاهای مازندران از پایگاه‌های اصلی عزاداری در ماه محرم به شمار می‌روند به گونه‌ای که گاه تجمع چند هزار نفری از عزاداران در یک روستا صحنه‌های زیبایی از آیین‌های ماه محرم را به نمایش می‌گذارد.

روستای المشیر به همراه روستاهای اطراف در ظهر عاشورا در میدان‌گاه این روستا، شاهد حضور عاشورایی و بی‌شمار مردم است.

خانه‌های حسینی مردم مازندران

برخی روستاهای مازندران و تقریبا بخشی مهمی از آنها به‌ویژه روستاهایی مانند المشیر، اورتشت و روستاهای سوادکوه در روز عاشورا با پخت غذای نذری ظهر این روز،خانه‌های خود را میزبان عزاداران حسینی می‌کنند.

این خانه‌ها که نه حساب تعداد دارند و نه حساب افراد را، پس از برگزاری نماز ظهر عاشورا عزاداران را به خانه‌های خود دعوت می‌کنند و درب این خانه‌ها به روی همه عزاداران گشوده می‌شود.

آیین جوانان در شب عاشورا

صبح طلوع از دیگر آیین‌هایی است که جوانان مازندرانی در شب عاشورا برای عرض ارادت و به سوگ نشستن خود در عزای روز عاشورا اجرا می‌کنند.

پس از پایان مراسم شب تاسوعا، تعدادی از جوانان با بیان «مکن ای صبح طلوع» به کوچه‌ها و محلات شهر می‌روند و از صبح می‌خواهند برای فردایی که حسین(ع) شهید می‌شود طلوع نکند.

این عزاداران تا صبح در محلات با پای برهنه و پیاده سینه‌زنی کرده و صبح را مهمان متولیان تکایا و مساجد هستند.

کرنازنی آیین فراموش شده مازندرانی‌ها

از آداب و رسوم بومی منطقه غرب مازندران آیین کرنازنی است.

کرنا‌زنی ویژه عزای امام حسین (ع) بوده و در غرب مازندران و گیلان به ویژه روستاهای رامسر برگزار می‌شود.

امروز تعداد اندکی از روستاهای غرب مازندران و شرق گیلان مراسم « کرنا‌‌زنی» انجام می‌دهند و این آیین رو به فراموشی است.

این آیین با آغاز ماه محرم شروع می‌شد و در واقع نوعی وسیله برای اعلام برپایی سینه‌زنی و نوحه‌خوانی برای گرامی داشت شهدای کربلا بود و مردم با شنیدن طنین ناله «کرنا» در مجلس عزا حضور می‌یابند.

دسته‌های کرناچی مشتمل بر دو سر گروه و بین پنج تا هفت نفر کرناچی بودند و گاهی سر کرناچی که رهبری کرناچیان را بر عهده داشت آهنگی را شروع به نواختن می‌کرد و کرناچیان از وی پیروی می‌کردند یا او آهنگی را می‌نواخت و کرناچیان دیگر دم مکمل آن را می‌نواختند.

سرکرناچی آهنگ یا امام سر می‌داد و کرناچیان یاحسین را در دمیدنشان بیان می‌داشتند و این نواختن تا زمان خستگی ادامه داشت و گاهی هم کرناچیان پیشاپیش هیئت‌ها در بیرون از مسجد حرکت می‌کردند.

پلک‌کشی روستای اساس سوادکوه

آیینی نیز در روستای کوهستانی اساس(esas) سوادکوه برگزار می‌شود که در روز عاشورا اهالی این منطقه برای انتقام گیری از یزید، دبه‌ها و کوزه‌های آب را نشانه می‌گیرند.

این مراسم به زیدکشان معروف است که با تعزیه امام حسین(ع) پایان می‌یابد.

آیین‌های عزاداری ماه محرم در مازندران4

قوم بنی‌اسد آمل

تشکیل دسته قوم بنی‌اسد آمل در روز بعد از عاشورا نیز از دیگر آیین‌هایی است که مردم این منطقه به تاسی از وقایع کربلا انجام می‌دهند.

زنان این گروه به تاسی از این قوم، با بیل برای دفن اجساد شهدای کربلا وارد این منطقه می‌شوند و به دلیل اینکه نتوانستند سالار شهیدان را یاری رسانند ابراز ندامت و پشیمانی می‌کنند.

نگاهی به آیین‌های محرم در مازندران

 تکیه‌ها، حسینیه‌ها و مساجد شهرستان‌های استان مازندران در ماه محرم شاهد پرشورترین صحنه‌های عزاداری و نوحه‌خوانی در رثای سرور شهیدان حضرت امام حسین(ع)، سومین ستاره تابناک آسمان امامت و ولایت است.

در دهه اول ماه محرم، این عزاداری‌ها همه شب با شکوه خاصی بعد از اقامه نماز مغرب و عشا آغاز می‌شود. پس از سخنرانی روحانیون و وعاظ، مراسم سینه زنی و کرب زنی این مراسم با اطعام گسترده عزاداران و اهالی محل به پایان می‌رسد.

هزینه برپایی این مراسم مذهبی و اطعام سوگواران و عزاداران حسینی از محل موقوفات و کمک‌های مردمی تأمین و پرداخت می‌شود. مردم استان مازندران همه ساله به مناسبت فرا رسیدن ماه محرم، علاوه بر مراسم سخنرانی و مداحی سنت‌های ویژه خود را اجرا می‌کنند.

مردم مؤمن و سوگوار استان مازندارن غیر از مراسم سخنرانی و استفاده از مبلغان، مراسم سینه زنی و زنجیرزنی را در روز و شب‌های محرم در سطح شهر و روستاهای استان با سازماندهی اداره تبلیغات اسلامی برگزار می‌کنند.

از جمله مراسم سنتی عزاداری و سوگواری مازندرانی‌ها برگزاری مراسم تعزیه «شبیه خوانی» که یکی از نمایش‌های معتبر ایرانی با مضامین واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) است در بیشتر روستاها و شهرها اجرا می‌شود.

از دیگر مراسم مردم عزادار، تشکیل دسته‌های عزاداری و سینه زنی و زنجیرزنی با لباس‌های مختلف همدست در سنین کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان است.

دیگر مراسم سنتی مردم مازندران، حمل گهواره حضرت علی اصغر(ع)، حمل نماد شمربن ذی الجوشن، حمل نماد امام سجاد (ع)، نمایش اسیر کردن اهل بیت امام حسین (ع) در قالب اسیر کردن ۵۰ تن از کودکان با حالت آه و شیون و شلاق زدن کودکان از سوی دشمنان و نمایش شور و شعف دشمنان و به آتش کشیدن خیمه‌های نمادین که به صورت مجزا و پشت سرهم و با تزئین لباس‌های مخصوص در سطح روستاهاست.

در کنار مرثیه خوانی، سینه زنی و زنجیرزنی و کرب زنی هیئت‌های عزادار که کرب شامل دو قطعه کوچک چوبی است که در کف دستان عزاداران قرار می‌گیرد و با خواندن اشعار مداحان به صورت دو ضرب، سه ضرب و هفت ضرب و چند ضرب به هم کوبیده می‌شود، حکایت از حزن و اندوه است. مراسم دیگری همچون پرده‌خوانی، شامل پارچه‌های پرده‌ای از نقاشی صحنه‌های درگیری ظهر عاشورا و تصاویر سربازان و افراد شرکت کننده در نبرد حق علیه باطل و «اشقیاء» و «اتقیاء» و ظلم و ستمی که بر امام حسین(ع) و اصحاب با وفایش که از سوی نقال روایت می‌شود.

محرم، عاشورا و پاسداشت این نهضت در مازندران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. ‌هزار و ۲۰۰ سال قبل مازندران، اسلام را با تشیع آغاز کرد.

تکیه‌ها در مازندران از عمده‌ترین مکان‌های تجمع مردم استان در ماه محرم شمرده می‌شوند تکیه در مازندران مترادف با محله معنا می‌شود که دارای ساختمان مستقلی است و این گونه نیست که مانند مناطق دیگر کشور در چادرها به عزاداری امام حسین(ع) بپردازند.

محوطه‌های جلویی این تکیه‌ها دارای مکان‌هایی به نام «سقا نفار» است که دارادی دو طبقه است که عمدتاً جوانان محل در طبقه دوم آن تجمع می‌کنند و در طبقه اول آن چای و شربت به عزاداران داده می‌شود و سالمندان و میان‌سالان در تکیه جای می‌گیرند.

مازندران دارای بیشترین حسینیه برای عزاداری امام حسین(ع) در کشور است. در مازندران دو روز پیش از آغاز ماه محرم مردم به پیشواز این ماه می‌روند، در دو روز اول ماه محرم نیز مردم مازندران برای ورود امام حسین(ع) به کوفه شهرها را چراغانی می‌کنند، اما پس از دو روز وقتی که ناجوانمردی اهل‌کوفه برایشان آشکار می‌شود، شهرها را سیاه‌پوش می‌کنند.

عزاداری ماه محرم در شهرستان آمل

در شهرستان آمل مهمترین سوگواری مذهبی، برپایی عزای سالار شهیدان اباعبدالله الحسین و سایر ائمه طاهرین(ع) و بانو فاطمه زهرا(س)، است که در مساجد، تکایا و منازل برپا می‌شود.

مفصل ترین عزاداری در دهه اول ماه محرم است که هر طایفه وسایل عزاداری را در تکایای مخصوص به خود از هر نظر فراهم می‌آورند. هر طایفه بسته به اهمیت و کثرت افراد خود دارای یک یا چند تکیه هستند و در هر تکیه نیز چندین «سقاخانه» وجود دارد که هر یک مخصوص به یک تیره از همان طایفه است. آنها پرچم‌های عزا را بر ستون‌های سقاخانه نصب کرد، آماده عزاداری و پذیرائی عزاداران و میهمانان می‌شوند.

از برنامه‌های روز عاشورا در این شهرستان حرکت دسته سینه زنی و زنجیرزنی است که با صفوف منظم و بر طبق برنامه معین از تکیه سر محل حرکت می‌کنند، پیشاپیش دسته‌ها، اسب سفیدی که نماد اسب امام حسین «ذوالجناح» است با روپوشی از پارچه سفید و خون آلود در حرکت است، در گردن ذوالجناح پارچه‌های حریر سبز یا قرمز پیچیده است.

در روز عاشورا، در شهرساری، دسته‌های عزادار بر طبق یک برنامه منظم به تکایا رفته، با نزدیک شدن به تکیه، جوانان همان محله با برداشتن قدم‌های کوتاه و با خواندن اشعار مناسب به استقبال دسته میهمان آمده، بدین ترتیب خیر مقدم می‌گویند و با رسیدن دسته و پرچم‌های عزا، گوسفندی از طرف میزبان، جلوی آنان قربانی می‌شود. در تکایای قدیمی این شهر که قدمت بیشتری دارد سینه زنان زیادتری جمع شده، با شور و شکوه خاصی عزاداری می‌کنند. مردم ساری فرصت عزاداری در این ایام را مغتنم شمرده، در رسیدن به نیازهای مادی و معنوی به دعا و نیایش و نیز سنت نذر روی می‌آورند و پس از استجابت خواسته شان معمولاً در تکایا یا در منزل، به دیگر عزاداران طعام داده، به عزاداری می‌نشینند. در شب اربعین نیز در اکثر منازل، غذا بخصوص کشمش پلو درست می‌کنند و آن را به عنوان تبرک میان دوستان و آشنایان و افراد بی بضاعت تقسیم می‌کنند.

عزاداری ماه محرم در شهرستان بابل

در شب و روز هفتم ماه محرم، مردم عزادار و سوگوار و هیئت‌های عزادار محلات در تکایا و سقا تالارهای شهرستان بابل از جمله «پیرعلم»، «امامزاده قاسم»، «کیجا تکیه»، «ابوالحسن کلا»، «شیادهم، «شهیدآباد»، «لنگور مقری کلا»و سایر سقاتالارهای روستاها، مراسم ویژه سنتی هفتم محرم را که منتسب به حضرت باب الحوائج حضرت ابوالفضل العباس(ع) است، با شکوه خاصی به جای می‌آورند.

براساس یک سنت جاری، مردم سوگوار و هیئت‌های عزادار بابل به انگیزه مصادف شدن روز هفتم محرم با مسدود شدن آب روی اصحاب با وفای امام حسین(ع) و به یاد سقای تشنه لب کربلا، با تجمع در این اماکن متبرک و روحانی، برای رفع حاجات خود و برآورده شدن مشکلات و شفای عاجل بیماران، مراسم نذر و نیاز و توسل را به جای می‌آورند. آنان با خیرات کردن چای، شیر، شربت و حلوا و نان‌های قندی و سوخاری میان عزاداران و قربانی کردن گوسفند در این مکان ها به سوگ نشسته و خاطره جانبازی‌ها و رشادت‌های سالار دشت نینوا، حضرت ابوالفضل(ع)، علمدار و حماسه سازان عاشورا را گرامی می‌دارند.

در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی این عزاداری‌ها با مجالس وعظ و تعزیه و دسته روی به اوج خود می‌رسد و مردم با پوشیدن جامه‌های سیاه با حزن و اندوه خاصی در سطح تکایا و مکان‌های مذهبی محلات شهر و روستا تجمع کرده و با دسته روی از هر محله به سایر محلات و روستاهای همجوار عزاداری می‌کنند. دسته‌های عزادار شامل سینه زنان، زنجیرزنان و کرب زنان در سطح شهر بابل با عبور از محلات در مقابل مسجد یا تکیه هر محله عزاداری می‌کنند. این مراسم در محوطه و صحن «امامزاده قاسم» و «تکیه پیرعلم » بابل از ویژگی خاصی برخوردار است. عزاداران در این مراسم علاقه‌مندی و پایبندی خود را به ساحت مقدس خاندان عصمت و طهارت ابراز می‌دارند.

«تعزیه» یا شبیه خوانی یک مراسم نمایشی و مذهبی است که ابتدا به منظور همدردی برای سالار و سرور شهیدان عالم حضرت حسین بن علی(ع) و تشریح وقایع شهادت آن امام همام و یاران وفادارش به وجود آمده بود که به صورت روضه خوانی در منازل شخصی برگزار می‌شد. بعدها در تکایا و مکان‌های مذهبی و سقاتالارها ادامه یافت.

معمولاً هر تعزیه از ۱۰ تا ۱۵ بازیگر و چند نوازنده طبل و شیپور و قره نی و سنج و دهل تشکیل می‌شود که در مواقع ضروری داستان، تعزیه خوانان را یاری می‌دهند.

از یازدهم محرم مراسم سخنرانی و وعظ و تعزیه در حسینیه‌ها و تکایا و زینبیه‌ها و منازل مردم و مشتاقان اهل بیت(ع) تا پایان ماه محرم و ماه صفر ادامه پیدا می‌کند. برخی از این مراسم صبح زود پس از اقامه نماز صبح و برخی در عصر قبل از اذان مغرب برگزار می‌شود و مدت این روضه خوانی‌ها یک هفته تا ۱۰ روز است و بر سردر منازلی که مداحی و سخنرانی در ماه محرم در آن برگزار می‌شود، بیرق‌ها و پارچه‌هایی از مجلس عزاداری امام حسین‌(ع) به چشم می‌خورد.

مراسم نخل کشی در شهرستان ساری

نخل نوعی تابوت چوبی است که بر بالای آن حالتی قوسی و محراب مانند دارد و با پارچه‌های سبز رنگ، که رنگ نمادین ائمه(ع) است و پارچه‌های سیاه به عنوان نمادی از عزا بر آن می‌پوشانند. نخل دارای چهار پایه چوبی و به ارتفاع یک و نیم متر است، که در مسجد روستای تیله بن ساری این نخل وجود دارد. زیرا مردم تیله بن همگی از سادات بوده و خود را در عزای جدشان حسین ابن علی(ع) سزوارتر می‌دانند. نظیر این نوع نخل‌ها و نخل کشی در برخی از روستاهای استان مازندران به‌عنوان مثال در روستای نوا از توابع آمل نیز و جود دارد.

آیین‌های عزاداری ماه محرم

نظرات ۰

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *